ŞAMAXI ƏDƏBİ MÜHİTİ VƏ NİZAMİ İRSİ

Abstract

Klassik ədəbi irsə hörmət və ədəbi ənənələrə sədaqət Azərbaycan ədəbiyyatının bütün inkişaf mərhələlərində mühüm dəyərlərdən biri olmuşdur. Bu ənənənin ən parlaq nümunələrindən biri Nizami Gəncəvi yaradıcılığıdır. O, yalnız böyük Azərbaycan şairi deyil, həm də bütövlükdə Şərq ədəbi-mədəni mühitinə əhəmiyyətli təsir göstərmiş qüdrətli sənətkar olmuşdur. Nizami öz əsərlərində humanizm, ədalət, elm, mənəviyyat və mərhəmət ideallarını təbliğ etmiş, sonrakı nəsil sənətkarların yaradıcılığına dərin təsir göstərmişdir.

Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Şamaxı zəngin ədəbi mühiti ilə uzun əsrlər boyu tanınmışdır. Burada formalaşmış ədəbi məktəb klassik Şərq poeziyası ənənələrini qoruyub saxlamış və Nizami irsini yaradıcı şəkildə davam etdirmişdir. Şamaxı ədəbi mühitinin şair və yazıçıları Nizami yaradıcılığından ilhamlanmış, onun humanist və fəlsəfi ideyalarını öz əsərlərində yeni məzmun və bədii çalarlarla əks etdirmişlər.

Bu ədəbi mühitin Xaqani Şirvani, Seyid Əzim Şirvani, Mirzə Ələkbər Sabir, Abbas Səhhət və Məhəmməd Hadi kimi görkəmli nümayəndələri Nizami ədəbi ənənələrinin davam etdirilməsində mühüm rol oynamışlar. Xüsusilə Seyid Əzim Şirvani Nizami irsinə böyük ehtiram bəsləmiş və bu münasibətini şairin dağıdılmış məqbərəsinə həsr etdiyi rübaisində ifadə etmişdir. O, həmçinin Nizaminin “Xəmsə”sinin bir nüsxəsini Mirzə Ələkbər Sabirə təqdim etməklə onun intellektual və ədəbi inkişafında mühüm rol oynamışdır.

Mirzə Ələkbər Sabir satirik yaradıcılığı vasitəsilə Nizaminin ədalət, maarif və insanpərvərlik ideallarını davam etdirmişdir. O, ictimai problemləri tənqid etməklə və maarifçilik ideyalarını təbliğ etməklə Nizami poeziyasında öz əksini tapmış bir sıra mənəvi-əxlaqi dəyərləri yeni tarixi şəraitdə inkişaf etdirmişdir. Eyni zamanda, Abbas Səhhət və Məhəmməd Hadi Nizami yaradıcılığına mənəvi və ruhani məktəb kimi yanaşmış, onun ideyalarını öz dövrlərinin ictimai-mədəni tələblərinə uyğun şəkildə inkişaf etdirmişlər.

Nəticə etibarilə, Nizami Gəncəvi irsi Şamaxı ədəbi mühitinin formalaşması və inkişafında mühüm rol oynamışdır. Eyni zamanda, bu ədəbi mühit Nizami ideyalarının qorunub saxlanılmasına və sonrakı nəsillərə ötürülməsinə mühüm töhfə vermişdir. Nizami irsi ilə Şamaxı ədəbi məktəbi arasındakı bu sıx əlaqə Azərbaycan ədəbiyyatının zənginliyini, ənənəvi varisliyini və əsrlər boyu davam edən təsir gücünü nümayiş etdirən mühüm nümunələrdən biridir.