NİZAMİ GƏNCƏVİNİN POETİK İRSİ

Abstract

Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı yalnız klassik Şərq poeziyasının zirvəsi deyil, həm də dərin folklor yaddaşının bədii təcəssümüdür. Onun “Xəmsə”si əsasında formalaşmış poetik sistemdə şifahi xalq ədəbiyyatının müxtəlif qatları – mifoloji təsəvvürlər, arxaik dünya modelləri, nağıl və epos strukturları, atalar sözləri və aforizmlər üzvi şəkildə sintez olunmuşdur. Nizami xalq təfəkkürünün bu məhsullarını sadəcə təkrarlamır, onları yüksək estetik səviyyədə yenidən işləyərək özünəməxsus bədii aləminə uyğunlaşdırır.

Şairin yaradıcılığında tez-tez rast gəlinən qəhrəmanlıq süjetləri, ideallaşdırılmış məhəbbət obrazları, ədalətli hökmdar konsepsiyası, eləcə də sınaqlardan keçən insan taleyi ilə bağlı motivlər birbaşa folklor mənbələri ilə əlaqəlidir. Məsələn, sehrli hadisələr, yuxular və simvollar, eləcə də taleyin sınaqları kimi elementlər nağıl poetikasını xatırladır, qəhrəmanların mənəvi kamilləşməsi isə epik ənənə ilə səsləşir. Xalq müdrikliyini əks etdirən, atalar sözlərini və hikmətli kəlamları xatırladan yığcam və dərin məzmunlu ifadələr Nizaminin poetik dilində xüsusi yer tutur.

Nizami Gəncəvi şifahi xalq ədəbiyyatını yalnız mövzu və motivlər səviyyəsində deyil, həm də təfəkkür və dünyagörüşü baxımından mənimsəmişdir. Onun yaradıcılığında xalqın mənəvi-əxlaqi dəyərləri – ədalət, sədaqət, cəsarət, səbir və müdriklik – bədii ideologiyanın əsasını təşkil edir. Bu xüsusiyyət şairin əsərlərinə həm milli, həm də ümumbəşəri miqyasda xüsusi dəyər qazandırır. Nizami yaradıcılığı yazılı ədəbiyyatla şifahi ədəbi irsin sintezi əsasında formalaşan mükəmməl bədii nümunə kimi çıxış edir və məhz bu keyfiyyət onun poeziyasının zaman keçdikcə öz aktuallığını qoruyub saxlamasını təmin edir.