NİZAMİ GƏNCƏVİ ƏNƏNƏLƏRİ KONTEKSTİNDƏ ƏLİŞİR NƏVAİ İLƏAZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI ARASINDA MƏDƏNİ VƏ POETİK İNTEQRASİYA

Abstract

Əlişir Nəvai yalnız Çağatay ədəbiyyatının banisi və böyük şairi deyil, həm də XV əsr türk-islam mədəniyyətinin inkişafında mühüm rol oynamış görkəmli mütəfəkkir və ziyalı olmuşdur. Onun zəngin ədəbi irsi milli və ümumtürk ədəbiyyatının, eləcə də Şərq islam poeziyasının zənginləşməsinə əvəzsiz töhfə vermişdir. Nəvai yaradıcılığında öz əksini tapan ideya zənginliyi, fəlsəfi dərinlik və yüksək poetik sənətkarlıq onun yalnız şair deyil, həm də çoxşaxəli mədəni-mənəvi dəyərlər daşıyıcısı olduğunu göstərir.

Azərbaycan ədəbiyyatı, xüsusilə Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı Nəvainin bədii-estetik dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. O, ilk ədəbi ilhamını Azərbaycan ədəbi ənənəsindən almış, bu ənənə vasitəsilə zəngin bədii təcrübə qazanmış və onun təsirini öz yaradıcılığında uğurla əks etdirmişdir. Nizami Gəncəvinin formalaşdırdığı humanist ideallar, yüksək mənəvi dəyərlər sistemi və “Xəmsə” ənənəsi Nəvai poetik irsinin təşəkkülündə başlıca mənbələrdən biri olmuşdur. Eyni zamanda, Nəvai özü də Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında ədəbi-mənəvi istiqamətləndirici rol oynamış və bu qarşılıqlı əlaqələr Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir. Nizaminin ədəbi ənənələrini türk dilli ədəbi mühitdə inkişaf etdirərək yeni bədii çalarlarla zənginləşdirən Nəvai Azərbaycan-özbək ədəbi əlaqələrinin möhkəmlənməsinə də mühüm töhfə vermişdir.

Nizami Gəncəvidən sonra və Füzulidən əvvəl ümumtürk ədəbiyyatının zirvəsində dayanan Nəvai bu iki böyük sənətkar arasında mühüm intellektual və estetik körpü rolunu oynamışdır. Bu baxımdan, Nizami Gəncəvinin yaratdığı klassik poetik ənənələri davam etdirən Nəvai son nəticədə Füzuli yaradıcılığının çiçəklənməsinə gətirib çıxaran ədəbi-mədəni varislik silsiləsinin ən mühüm nümayəndələrindən biri kimi çıxış etmişdir.

Nəvainin “Xəmsə”si yalnız yüksək poetik dəyəri ilə deyil, həm də əsrlər boyu aktuallığını qoruyub saxlayan etik və fəlsəfi məzmunu ilə seçilir. Bu əsər türk dilli ədəbiyyatda Nizami Gəncəvinin əsasını qoyduğu “Xəmsə” ənənəsinin uğurlu davamı hesab olunur. Öz ideya və fəlsəfi konsepsiyalarını türk dilində ifadə edən Nəvai milli özünüdərk ilə dilin estetik gücünü üzvi şəkildə birləşdirərək öz ədəbi irsini bənzərsiz səviyyəyə yüksəltmişdir. Bununla yanaşı, Nizaminin ümumbəşəri humanist ideallarını və yüksək mənəvi dəyərlər sistemini yeni tarixi-mədəni şəraitdə inkişaf etdirən Nəvai ümumtürk ədəbi-fəlsəfi düşüncəsinə yeni nəfəs gətirmişdir. Təsəvvüf ruhu, alleqorik ifadə imkanları və geniş intellektual dünyagörüşü ilə zənginləşən əsərləri oxucuya dərin mənəvi-əxlaqi mesajlar aşılayır. Bu xüsusiyyətlər Nizami Gəncəvi ədəbi irsini səciyyələndirən hikmət, mənəvi kamillik və humanist ideallarla səsləşərək iki böyük sənətkar arasında intellektual və estetik yaxınlığı üzə çıxarır.

Nəvainin fəaliyyəti yalnız ədəbi yaradıcılıq sahəsi ilə məhdudlaşmamış, mədəni inkişaf, maarifçilik və dövlətçilik sahələrini də əhatə etmişdir. Məktəblərin, kitabxanaların və elmi məclislərin yaradılmasına verdiyi dəstək Nəvainin Heratın mədəni mühitinin çiçəklənməsində mühüm rol oynadığını göstərir. Nəvai insanları mənəvi kamilliyə can atmağa çağırmış, onları həqiqət yoluna yönəltmiş və İslam fəlsəfi düşüncəsinin əsas ideyalarını özünəməxsus bədii sənətkarlıqla davam etdirmişdir.

Nəvainin yaratdığı intellektual, estetik və linqvistik əlaqələr türk dilli poeziyanın tarixi inkişafında mühüm mərhələ təşkil edir. Nəticə etibarilə, Əlişir Nəvai yalnız böyük şair deyil, həm də türk-islam sivilizasiyasının mənəvi intibahının simvolu və türk ədəbi ifadəsinin zirvə şəxsiyyətlərindən biri olmuşdur. Onun ədəbi irsi milli, regional və ümumtürk ədəbiyyatının zənginləşməsində, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafında, eləcə də bütövlükdə Şərq poeziyasının tərəqqisində əvəzsiz rol oynamışdır.